«Así estudado o problema, veríanse que non só faltan moitas casas por construír en todos os países, senón que moitas das casas que actualmente existen nas nosas defectuosísimas cidades, deben desaparecer para que todos, e principalmente as clases produtoras de riqueza áchense mellor albergados; para que as industrias, para que a terra sexa mellor aproveitada, cumprindo a gran misión social que lle está encomendada, non sendo, como é o presente, obxecto de especulación escandalosa en beneficio duns pouco e en prexuízo dos máis; en suma; para que a Humanidade viva máis razoable; máis sa, máis tranquila e máis feliz».
A través desta sentida alegación concluíu o informe “O problema da vivenda e as casas baratas” coordinado pola Sección de Casas Baratas e Económicas do Ministerio de Traballo, Comercio e Industria e con Eduardo Aunós como Subsecretario do Departamento. Con ocasión da Semana Internacional dos Arquivos (#IAW2024) e en base a un dos obxectivos marcados polo Consello Internacional dos Arquivos (“concienciar ao público en xeral e os sectores público e privado sobre a necesidade de preservar e facilitar o acceso aos arquivos a longo prazo”), o Arquivo Central pública este inédito documento histórico de 1925. Hai case un século!
Barriada da Saúde. Vista de conxunto, proxecto do Arquitecto-Asesor da Cooperativa, D. Xullo M. Fosas. Cooperativa de Xornalistas para a Construción de Casas Baratas. Barcelona, s/f. [ACMITES. Instituto de Reformas Sociais, “Casas Baratas”, 1921-1933”]
Os fondos documentais do Servizo de Casas Baratas e Económicas conservados no Arquivo Central do Ministerio de Traballo e Economía Social, posibilitan debuxar unha radiografía do papel xogado por este Departamento e os seus sucesivos órganos na planificación urbanística orientada ao acceso a unha vivenda digna e alcanzable. O Servizo de Casas Baratas e Económicas naceu en 1922, dependendo da Dirección Xeral de Traballo. A partir de 1931 as súas competencias integráronse no Servizo de Acción Social, así como no Padroado de Política Social Inmobiliaria. En 1938 extínguese sendo substituído pola Xunta Administradora Nacional de Casas Baratas, para o seguinte ano coa creación do Instituto Nacional da Vivenda este organismo asumise todas as funcións e competencias no relativo ao “Réxime anterior das casas baratas e económicas e da Política Social Inmobiliaria”.
Volvendo a 1925 pero coa vista posta no noso presente histórico, non deixa de sorprender as notorias similitudes entre a actual situación do mercado da vivenda e o que acontecía, principal, aínda que non unicamente en Madrid, hai case un século. O informe non se limita a describir o seu presente senón que mira cara atrás en busca da raíz dos citados problemas; deténdose en cuestións tan determinantes como o papel do Estado e as sociedades construtoras, a emigración, a crise do carbón ou o denominado exceso de xornaleiros, o relevante factor do valor do chan e a precaria rede de transportes, a correlación entre as folgas obreiras e o ritmo de construción, o preocupante prezo dos alugueres con claras resonancias moralistas (“e de [as] reducidísimas dimensións [das habitacións], que obrigan á promiscuidade de sexos e constitúen a negación de todo precepto de hixiene”), pasando polo crucial problema dos cuartos desalquilados en Madrid; con especial atención, por exemplo, ao que acontecía no Distrito do Hospicio, o Distrito de Chamberí ou no barrio de Buenavista, para finalmente deterse na orixe e necesidade das casas baratas. A linguaxe, a concepción da sociedade, así como a visión sobre as interrelacións humanas son propias do seu tempo histórico: a ditadura militar de Primo de Rivera entre o final do Directorio militar e o inicio do Directorio civil.
Plano do chalé da Cooperativa de Xornalistas para a Construción de “Casas Baratas” no solar nº 40, mazá F. Barcelona, 1919 [ACMITES. Instituto de Reformas Sociais, “Casas Baratas”, 1921-1933”]
Como ben explica o mencionado informe as Casas Baratas iniciáronse grazas á “Lei relativa a construción de casas baratas” (Gaceta de Madrid, núm. 164, de 13/06/1911) e en base á “proposta e xestión do benemérito «Instituto de Reformas Sociais”». A partir de aí repásase a súa aplicación en Biscaia como un modelo de éxito ou en Granada máis tarde, comparándose con iniciativas similares como “A Cidade de Xardín” de Bélxica, e con cita incluída a eventos tan importantes como VIN Congreso Internacional da Edificación.
Na segunda parte do informe ofrécense valiosos datos estatísticos e macroeconómicos acerca do “número de beneficiarios en Madrid e a súa provincia” con arranxo á normativa das Casas Baratas. Todo iso a través dun percorrido polas diferentes cooperativas e iniciativas que percorren todo o Madrid e a súa periferia no primeiro terzo do século XX, con interesantes detalles e información de cada proxecto e unha completa relación dos seus beneficiarios que nos/nos posibilita, en paralelo, coñecer aos veciños daquela capital que tivo e ten no acceso á vivenda un dos seus principais problemas.
Ao abeiro da #IAW2024, o Arquivo Central do Ministerio de Traballo e Economía Social pretende con esta iniciativa sensibilizar á opinión pública sobre a importancia dos documentos e os arquivos e, de forma concreta, na extraordinaria riqueza do noso Patrimonio Documental.
